बिज्ञापन
१. बिषय प्रवेश
बिज्ञापन
राजेश खनाल नेपाली साहित्य र पत्रकारिताको सशक्त नाम हुन्, जसले आफ्नो लेखनमा जीवनको सूक्ष्म अनुभूति र सामाजिक यथार्थलाई अत्यन्तै प्रभावशाली ढंगले प्रस्तुत गर्छन्। ‘घुरको धुवाँ’ जस्ता कृतिमार्फत उनले मधेसको जनजीवन, संस्कृति र स्मृतिलाई जीवन्त बनाएका छन्। उनका संस्मरणहरू समयको दस्तावेज हुन्, जसले पाठकलाई आफ्नै बाल्यकाल र समाजसँग पुनः जोड्छ। खनालको शैली सरल भए भावनात्मक र बौद्धिक दुवै तहमा प्रभाव पार्छ। उनी नेपाली संस्मरण साहित्यलाई नयाँ उचाइ दिने सर्जक हुन्, जसको लेखनीमा इमानदारी, संवेदना र कलात्मक शक्ति समान रूपमा झल्किन्छ।को संस्मरणात्मक कृति ‘घुरको धुवाँ’ व्यक्तिगत स्मृतिको संकलन मात्र होइन यो एक यस्तो सांस्कृतिक दस्तावेज हो, जसले नेपाली समाजको ग्रामीण जीवन, मधेसी सभ्यता, बाल्यकालीन मनोविज्ञान र सामाजिक रूपान्तरणलाई जीवित रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
कृति पढ्दा समयको एउटा “पुरानो आगो” वरिपरि बसेर आफ्नै अतीत सम्झिरहेको अनुभूति गर्छ। १८ वटा संस्मरणमार्फत लेखकले बाल्यकालदेखि किशोरावस्थासम्मका अनुभवहरूलाई भावनात्मक, हास्यात्मक र कहिलेकाहीँ गहन करुणात्मक स्वरमा प्रस्तुत गरेका छन्।
बिज्ञापन
यस कृतिको शीर्षक नै प्रतीकात्मक छ “घुरको धुवाँ”। घुर यहाँ केवल आगो होइन यो स्मृति, सम्बन्ध, साझा जीवन र सामूहिक अनुभवको केन्द्र हो। धुवाँ भने बिस्तारै हराउने तर मनमा सधैँ रहने सम्झनाको प्रतीक हो।
२. संरचना:
‘घुरको धुवाँ’ कृति १८ वटा स्वतन्त्र तर भावनात्मक रूपमा सम्बन्ध भएका संस्मरणहरूको सुन्दर श्रृङ्खला हो। प्रत्येक शीर्षक आफैंमा एउटा पूर्ण कथाजस्तै लाग्छ, जसले स्मृतिको अलग-अलग संसार खोल्छ। “डिबियाको उज्यालोमा”, “सीता बिँडी खाइरहेकी छिन्”, “घुरको धुवाँ” र “कुर्थीको दालको बास्ना र साइँला मामा” जस्ता शीर्षकहरू जीवनका सूक्ष्म स्मृति–बिन्दु हुन्, जसले पाठकलाई अतीतको सुगन्धमा डुबाउँछन्।
कृतिको संरचना परम्परागत रैखिक कथा होइन, बरु स्मृतिको स्वतन्त्र प्रवाह हो। यहाँ समय क्रमशः अगाडि बढ्दैन, बरु भावनात्मक तरंगहरू अनुसार बग्छ। यही कारणले यो कृति पढ्दा पाठक कहिले बाल्यकालको निर्दोष संसारमा पुग्छ, कहिले किशोर मनोविज्ञानको चञ्चलता अनुभव गर्छ, र कहिले सामाजिक यथार्थको गहन तहसम्म डुब्छ।
यस प्रकारको संरचनाले स्मृतिलाई जीवित अनुभव बनाइदिन्छ। प्रत्येक संस्मरण एक आपसमा धागोजस्तै जोडिएर जीवनको समग्र चित्र बनाउँछ, जसले पाठकलाई आत्मीय, नजिक र भावनात्मक रूपमा समृद्ध अनुभूति प्रदान गर्छ।
३. भाषाशैली: सरलता भित्रको गहिराइ
खनालको भाषा अत्यन्त सरल, सहज र स्वाभाविक छ तर यही सरलताभित्र गहन साहित्यिक शक्ति लुकेको देखिन्छ। उनका संस्मरणहरूमा मधेसी जीवनको बोली, गाउँले संवाद, स्थानीय मुहावरा र यथार्थवादी वर्णनहरू यति स्वाभाविक रूपमा मिसिएका छन् कि कृति पढ्दा पाठकले कुनै बनावटी साहित्य होइन, जीवनकै प्रत्यक्ष अनुभूति प्राप्त गर्छ। यही भाषिक सहजताले कृतिलाई अत्यन्त जीवन्त बनाएको छ।
“सीता बिँडी खाइरहेकी छिन्” जस्ता वाक्यहरू बाह्य रूपमा हास्यास्पद वा हल्का व्यङ्ग्यात्मक लाग्न सक्छन्, तर भित्री तहमा ती वाक्यहरू सामाजिक विडम्बनाको गहन चित्र हुन्। त्यसभित्र श्रमिक जीवनको पीडा, आर्थिक अभाव, सामाजिक असमानता र मानवीय विवशताको सूक्ष्म संकेत लुकेको हुन्छ।
खनालको लेखनशैलीले पाठकलाई अलंकारिक जटिलता वा कृत्रिम साहित्यिक आडम्बरमा होइन, जीवनको यथार्थ स्वादमा डुबाउँछ। भाषा साधारण भए पनि अनुभूति गहन छ। दृश्य सरल भए पनि अर्थ बहुआयामी छ। यही कारणले ‘घुरको धुवाँ’ जीवनको सजीव दस्तावेज बनेको छ।
४. बाल्यकालीन स्मृति:
कृतिको सबैभन्दा बलियो पक्ष यसको बाल्यकालीन स्मृतिहरू हुन्। खनालले ठमेलदेखि मधेससम्मका अनुभवलाई सूक्ष्म रूपमा जोड्दै नेपाली बाल्यकालको एउटा साझा र सजीव चित्र निर्माण गरेका छन्। यी स्मृतिहरू केवल व्यक्तिगत अनुभवमा सीमित छैनन् ती सामूहिक जीवन–अनुभूतिको प्रतिनिधित्व गर्छन्।
ठमेलको गल्लीमा खेलिने लुकामारी, चङ्गा उडाउने रमाइलो, गुच्चा खेलको प्रतिस्पर्धा, अनि मङ्सिरमा धान काटिसकेपछि खाली भएका धानबारीमा दौडिने बाल्य उत्साह यी सबै दृश्यहरूले पाठकलाई आफ्नै विगतमा फर्काइदिन्छन्। यसले पाठकको स्मृतिमा लुकेका आफ्नै बाल्यकालीन क्षणहरूलाई पुनः जागृत गराउँछ।
यही भावनात्मक पुनर्जागरण नै कृतिको विशेषता हो। बाल्यकालको निर्दोषता, चञ्चलता र सरल जीवनशैलीलाई लेखकले अत्यन्त स्वाभाविक ढंगले प्रस्तुत गरेका छन्। यसले व्यक्तिगत स्मृतिलाई सामाजिक स्मृतिमा रूपान्तरण गर्छ।त्यसैले ‘घुरको धुवाँ’ सम्पूर्ण नेपाली समाजको साझा बाल्यकालीन अनुभवको दस्तावेज हो। यही कारणले यो कृति क्षेत्रीय सीमाभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय स्मृतिको प्रतीक बन्न सफल भएको छ।
५. मधेसको सांस्कृतिक चित्रण
कृतिको आत्मा स्पष्ट रूपमा मधेस हो। यहाँ घुर, धानबारी, पराल, गुइँठा, कुर्थीको दाल र स्थानीय जीवनशैलीका सूक्ष्म र जीवन्त चित्रणहरूले सम्पूर्ण पाठलाई गहन सांस्कृतिक आधार प्रदान गरेका छन्। यी सबै तत्वहरू मधेसी जीवनको सामाजिक संरचना, सामूहिक चेतना र सांस्कृतिक स्मृतिका प्रतीक हुन्।
“घुरको धुवाँ” यो सामूहिक जीवनको केन्द्र हो। त्यहीँ मानिसहरू भेला हुन्छन्, कथा सुनाउँछन्, अनुभव बाँड्छन्, हाँस्छन् र कहिलेकाहीँ पीडालाई पनि साझा गर्छन्। घुरको वरिपरि बनेको यो सामाजिक वृत्तले समुदायको आत्मीयता र सहअस्तित्वको दर्शनलाई प्रकट गर्छ।
यस दृष्टिले कृति केवल संस्मरण होइन, एक प्रकारको सांस्कृतिक मानवशास्त्र पनि हो। लेखकले मधेसको दैनिक जीवनलाई अवलोकन मात्र गरेका छैनन्, बरु त्यसलाई अनुभव र संवेदनाको तहमा उतारेका छन्। परिणामस्वरूप, यो कृति एउटा जीवित दस्तावेज बनेको छ, जसले मधेसी समाजको जीवनपद्धति, मूल्य र भावनात्मक संरचनालाई गहिराइमा उजागर गर्छ।
६. हास्य र व्यङ्ग्य:
कृतिमा हास्यको प्रयोग अत्यन्त स्वाभाविक, जीवन्त र यथार्थसँग नजिक देखिन्छ। रामलीला प्रसङ्गमा रावणले तलब नपाएसम्म मर्दिनँ भन्ने संवाद हाँसो उत्पन्न गर्ने वाक्य मात्र होइन, बरु नेपाली समाजको श्रमिक यथार्थसँग गहन रूपमा जोडिएको सामाजिक टिप्पणी हो। यो एउटा यस्तो क्षण हो जहाँ लोकनाट्यको धार्मिक–पौराणिक संसार अचानक समकालीन आर्थिक वास्तविकतासँग टकराउँछ।
यस प्रकारको हास्य केवल मनोरञ्जनका लागि प्रयोग भएको छैन यो स्पष्ट रूपमा सामाजिक व्यङ्ग्य हो। लेखकले हास्यको आवरणमा श्रमिकको पीडा, आर्थिक शोषण र संस्थागत बेवास्तालाई सूक्ष्म रूपमा उजागर गरेका छन्। हाँसो आउँछ, तर त्यो हाँसोको पछाडि लुकेको यथार्थले पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ।
यहाँ हास्य र पीडा सँगसँगै बग्छन्। बाहिरबाट रमाइलो लाग्ने प्रसङ्गभित्र भित्रै गहन सामाजिक असन्तोष र अस्तित्वगत प्रश्न लुकेको हुन्छ। यही बहुस्तरीयता कृतिको साहित्यिक शक्ति हो। यसले पाठकलाई एकैसाथ मनोरञ्जन, संवेदना र आलोचनात्मक चेतना प्रदान गर्छ, जसले ‘घुरको धुवाँ’लाई साधारण संस्मरणभन्दा माथि उठाएर गहन सामाजिक दस्तावेज बनाउँछ।
७. सामाजिक यथार्थ:
कृतिमा श्रमिक जीवन, आर्थिक कठिनाइ र सामाजिक असमानताको चित्रण अत्यन्त सूक्ष्म तर प्रभावशाली ढंगले गरिएको छ। लेखकले साधारण देखिने घटनाहरूभित्र गहन सामाजिक संरचनालाई उजागर गरेका छन्, जसले पाठकलाई मनोरञ्जनसँगै चेतनाको तहमा पनि पुर्याउँछ।
रामलीलामा कलाकारले तलब नपाएको प्रसङ्ग बाह्य रूपमा हल्का हास्यपूर्ण वा रोचक लागे पनि यसको भित्री अर्थ गम्भीर छ। त्यो श्रमिक शोषण, आर्थिक असुरक्षा र संस्थागत उदासीनताको प्रत्यक्ष प्रतिबिम्ब हो। कलाकारको विवशता र व्यवस्थापकीय लापरबाहीले श्रमको मूल्य कसरी उपेक्षित हुन्छ भन्ने यथार्थलाई स्पष्ट बनाउँछ। कृतिमा प्रस्तुत हास्य र कथा–प्रसङ्गहरूले मनोरञ्जनभन्दा बढी सामाजिक आलोचना बोकेका छन्। लेखकले व्यक्तिगत स्मृतिको माध्यमबाट सामूहिक यथार्थलाई उजागर गरेका छन्, जसले कृतिलाई केवल आत्मकथात्मक संस्मरणमा सीमित नराखी एउटा सामाजिक दस्तावेजको स्वरूप प्रदान गर्छ।
८. पात्र र सम्बन्धहरू: स्मृतिको मानवीय जालो
कृतिमा “कम्लु मामा”, “साइँला मामा”, “डाक्टर अञ्जनीकुमार शर्मा” जस्ता पात्रहरू स्मृतिको गहन तहमा जरा गाडेका प्रतीकात्मक उपस्थिति हुन्। प्रत्येक पात्रले कुनै न कुनै समय, सम्बन्ध र सामाजिक भावनालाई प्रतिनिधित्व गर्छ, जसले कृतिलाई व्यक्तिगत संस्मरणबाट सामूहिक स्मृतितर्फ विस्तार गर्छ।
विशेषगरी डाक्टर अञ्जनीकुमार शर्माको चरित्रले कृतिभित्र करुणा, सेवा र मानवीयताको अत्यन्त उच्च उदाहरण प्रस्तुत गर्छ। उनी समाजसेवाको नैतिक आदर्शका रूपमा उभिन्छन्, जसको व्यक्तित्वले उपचारभन्दा बढी मानवीय संवेदनाको उपचार गर्छ। उनको सरलता र समर्पणले पाठकमा आदर र श्रद्धाको भाव उत्पन्न गर्छ।
त्यस्तै “कम्लु मामा” र “साइँला मामा” जस्ता पात्रहरूले ग्रामीण जीवनको आत्मीयता, पारिवारिक सम्बन्धको न्यानोपन र स्मृतिको सरल सौन्दर्यलाई जीवन्त बनाउँछन्। यी पात्रहरू कथाको बाह्य भाग मात्र नभई भावनात्मक संरचनाका आधारस्तम्भ हुन्।यी सबै पात्रहरूले कृतिलाई गहन भावनात्मक आयाम प्रदान गर्छन्, जसले घुरको धुवाँलाई मानवीय सम्बन्धहरूको जीवन्त चित्रण बनाइदिन्छ।
९. दर्शन: स्मृतिको अस्तित्ववाद
दार्शनिक दृष्टिले यो कृति स्पष्ट रूपमा अस्तित्ववाद सँग गहन रूपमा जोडिएको देखिन्छ। ज्याँ–पल सार्त्रको अस्तित्ववादी चिन्तनमा जस्तै यहाँ पनि जीवन पूर्वनिर्धारित अर्थले होइन, व्यक्तिगत अनुभव, स्मृति र चेतनाको निरन्तर निर्माण प्रक्रियाबाट अर्थ प्राप्त गर्छ। मानिस आफ्नो भोगाइ, छनोट र स्मृतिहरूको समष्टिबाट आफूलाई परिभाषित गर्छ र यही प्रक्रिया कृतिभित्र निरन्तर झल्किन्छ।
‘घुरको धुवाँ’ जस्तै स्मृतिहरू पनि स्थायी हुँदैनन् ती क्षणिक, बदलिँदो र समयसँगै हराउँदै जाने प्रकृतिका हुन्छन्। तर ती क्षणहरूको भावनात्मक प्रभाव भने जीवनभर गहन रूपमा बाँकी रहन्छ। यही विरोधाभासले मानव अस्तित्वलाई जटिल र अर्थपूर्ण बनाउँछ।
स्मृति यहाँ विगतको पुनःस्मरण मात्र होइन, बरु वर्तमान चेतनाको आधार हो। लेखकले देखाएको संसारमा मानिस आफ्ना स्मृतिहरूलाई पुनःअनुभव गर्दै आफ्नो अस्तित्वलाई निरन्तर पुनःनिर्माण गर्छ। यसरी कृति अस्तित्वको अस्थिरता र अर्थको खोजबीचको द्वन्द्वलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्छ।फलस्वरूप, ‘घुरको धुवाँ’ अस्तित्ववादी चेतनाको साहित्यिक अभिव्यक्ति पनि हो, जहाँ जीवनको अर्थ बाह्य रूपमा होइन, भित्री अनुभवबाट निर्माण हुन्छ।
१०. चेतना र स्मृति:
कृति मनोवैज्ञानिक दृष्टिले पनि अत्यन्त गहन छ, जहाँ स्मृति वर्तमान चेतनाको सक्रिय र निरन्तर हिस्सा बनेको छ। लेखकले स्मृतिलाई स्थिर र रैखिक रूपमा होइन, तर जीवित मानसिक प्रक्रियाको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्, जसले मानव मनको जटिल संरचनालाई उजागर गर्छ।
भर्जिनिया वुल्फको चेतनाको प्रवाह प्रविधिसँग तुलना गर्दा यहाँ पनि विचार, स्मृति, अनुभूति र वर्तमान अनुभव एउटै प्रवाहमा मिसिएर बगिरहेका देखिन्छन्। पात्रको मनभित्र उठ्ने क्षणिक भावनाहरू, विगतका झिल्काहरू र वर्तमान अवस्थाबीच स्पष्ट सीमा छैन; ती सबै एकै चेतनात्मक तरंगमा रूपान्तरित हुन्छन्।
यस शैलीले पाठकलाई बाह्य घटनाभन्दा बढी आन्तरिक मनोवैज्ञानिक अवस्थासँग जोड्छ। स्मृति कहिले बाल्यकालको निर्दोष संसारमा लैजान्छ, कहिले पीडाको तहमा डुबाउँछ, र कहिले वर्तमान अनुभूतिसँग घुलमिल हुन्छ।यो कृति चेतनाको प्रवाह हो, जसले मानव मनको बहुआयामिकता र अस्थिर भावनात्मक संरचनालाई अत्यन्त सूक्ष्म ढंगले उजागर गर्छ।
११. सांस्कृतिक महत्व
यो कृति नेपाली ग्रामीण संस्कृतिको एक प्रकारको जीवित अभिलेख हो, जसले आधुनिक कंक्रिट शहरको विस्तारसँगै हराउँदै गएको गाउँको स्मृतिलाई पुनर्जीवित र सुरक्षित राख्ने प्रयास गरेको छ। यहाँ ग्रामीण जीवनका सूक्ष्म तत्वहरू घुर, दाल, खेत, पराल, खेल, र सामूहिक बसाइका दृश्यहरू दृश्यात्मक विवरण मात्र होइनन् ती सम्पूर्ण सांस्कृतिक संरचनाका प्रतिनिधि प्रतीक हुन्।
शहरको आधुनिकता र यान्त्रिक जीवनशैलीले गाउँको प्राकृतिक सरलता र सामूहिकताको भावनालाई क्रमशः विस्थापित गरिरहेको सन्दर्भमा यो कृति स्मृतिको प्रतिरोध जस्तै देखिन्छ। घुरको आगो वरिपरि बसेर गरिने संवाद, खेतमा खेलिने बाल्यकालीन खेल र दैनिक जीवनमा मिसिएको ग्रामीण आत्मीयता—यी सबै अब इतिहास बन्न लागेका यथार्थ हुन्।
तर लेखकले ती सबैलाई केवल सम्झनामा सीमित नराखी साहित्यिक रूपमा पुनःनिर्माण गरेका छन्। यसरी कृति केवल व्यक्तिगत स्मृति होइन, सामूहिक सांस्कृतिक चेतनाको संरक्षण पनि हो।यस अर्थमा ‘घुरको धुवाँ’ ग्रामीण जीवनको सौन्दर्य, सरलता र मानवीय सम्बन्धहरूको दस्तावेज बनेको छ, जसले हराउँदै गएको गाउँलाई साहित्यिक रूपमा अमर बनाइदिएको छ।
१२. साहित्यिक मूल्यांकन
साहित्यिक दृष्टिले यो कृति अत्यन्त सफल र सन्तुलित संरचनामा उभिएको देखिन्छ। यसको प्रमुख बल सरल तर प्रभावशाली भाषा हो, जसले जटिल विचारलाई पनि सहज रूपमा पाठकसम्म पुर्याउँछ। यही भाषिक सहजताभित्र गहन भावनात्मक र दार्शनिक तहहरू लुकेका छन्, जसले कृतिलाई सतही नबनाई बहुआयामिक बनाएको छ।
यथार्थवादी प्रस्तुति यसको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। लेखकले कुनै कृत्रिम अलंकरण वा बनावटी शैली प्रयोग नगरी जीवनका साना तर अर्थपूर्ण क्षणहरूलाई जस्ताको तस्तै प्रस्तुत गरेका छन्। यसले कृतिलाई जीवनसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्छ।
सांस्कृतिक प्रामाणिकता पनि यस कृतिको ठूलो शक्ति हो। ग्रामीण जीवन, मधेसी संस्कृति, स्थानीय बोली र परम्परागत अभ्यासहरूको सूक्ष्म चित्रणले यसलाई सांस्कृतिक दस्तावेजको स्तरमा पुर्याउँछ।
कमजोरीका रूपमा केही स्थानीय शब्दहरूको अस्पष्टता उल्लेख गर्न सकिन्छ, जसले कतिपय पाठकलाई प्रारम्भमा बुझाइमा कठिनाइ दिन सक्छ। तर यही भाषिक विशिष्टता र स्थानीयता नै कृतिको मौलिक शक्ति पनि हो, किनकि यसले वास्तविक जीवनको ध्वनि र स्वादलाई जस्ताको तस्तै जोगाइराखेको छ।
१३. तुलनात्मक दृष्टि
यो कृति स्थानीय स्मृतिमा सीमित नभई विश्व साहित्यसँग पनि सूक्ष्म संवाद गर्ने क्षमता राख्छ। यसले विभिन्न साहित्यिक परम्परासँग समान भावभूमि साझा गर्छ, जसले यसको अर्थलाई अझ व्यापक बनाउँछ।
मार्क ट्वेनको लेखनजस्तै यहाँ बाल्यकालीन हास्य, चञ्चलता र सामाजिक यथार्थको मिश्रण देखिन्छ, जहाँ साधारण घटनाभित्र पनि गहन सामाजिक टिप्पणी लुकेको हुन्छ। बाल्यकालका खेल, गाउँले संवाद र हल्का व्यङ्ग्यले ट्वेनको यथार्थवादी हास्यपरम्परासँग आत्मीय सम्बन्ध बनाउँछन्।
पाब्लो नेरुदाको काव्यिक संवेदनशीलतासँग तुलना गर्दा, यहाँ स्मृति सम्झना होइन, भावनात्मक पुनर्जन्म हो। हर दृश्य, हर प्रसङ्ग गहन भावनात्मक तरंगमा रूपान्तरित हुन्छ, जसले पाठकलाई स्मृतिको सौन्दर्य र पीडामा एकैसाथ डुबाउँछ।
त्यस्तै ओर्हान पामुकको लेखनमा देखिने शहर र स्मृतिबीचको जटिल सम्बन्ध जस्तै, यस कृतिमा पनि ठमेलदेखि मधेससम्मको यात्रा स्मृतिको पुनःनिर्माण हो। शहर र गाउँबीचको यो संवादले आधुनिकता र परम्पराबीचको तनावलाई उजागर गर्छ।यसरी ‘घुरको धुवाँ’ स्थानीय अनुभवबाट उठेर विश्व साहित्यको साझा संवेदनशीलतासँग जोडिन सफल भएको कृति हो।
१४. समापन:
‘घुरको धुवाँ’ स्मृतिको आगो हो, जसबाट उठ्ने धुवाँ कहिल्यै पूर्ण रूपमा हराउँदैन। यो कृति पढ्दा पाठक आफ्नै बाल्यकाल, आफ्नै गाउँ, आफ्नै सम्बन्ध र आफ्नै समयसँग पुनः भेटिन्छ। ‘घुरको धुवाँ’ नेपाली संस्मरण साहित्यमा एक महत्वपूर्ण योगदान हो, जसले स्मृतिलाई व्यक्तिगत होइन, सामूहिक अनुभूतिको रूपमा स्थापित गर्छ। सरल जीवनभित्र गहन दर्शन लुकेको हुन्छ र सामान्य लाग्ने क्षणहरूमा पनि जीवनको अर्थ गहन रूपमा उपस्थित हुन्छ। अतीत यहाँ कहिल्यै मर्दैन, केवल रूप बदल्दै वर्तमान चेतनामा पुनः जीवित हुन्छ। लेखकले स्मृतिलाई धुवाँझैँ उड्ने तर मनमा स्थायी छाप छोड्ने अनुभवका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यो कृति वास्तवमै धुवाँमा देखिने जीवन हो, जहाँ हर स्मृति बिस्तारै हराएजस्तो लागे पनि मनको गहिराइमा सधैँ बसिरहन्छ र मानव अस्तित्वको निरन्तरता बोकेर बाँचिरहन्छ।
